Sau ba năm chuyển tiếp (2023-2025), Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu (EU) đã chính thức bước vào giai đoạn thực thi tài khóa kể từ ngày 1 tháng 1 năm 2026 . Không chỉ dừng lại ở nghĩa vụ báo cáo, các nhà nhập khẩu hiện phải đối mặt với một hóa đơn chi phí carbon thực tế, báo hiệu sự khởi đầu của một kỷ nguyên thương mại mới, nơi hàm lượng phát thải có giá trị tiền tệ cụ thể ngay tại biên giới. 

1. CBAM là gì ? 

CBAM là viết tắt của Cơ chế Điều chỉnh biên giới Carbon ( Carbon Border Adjustment Mechanism ). Đây là một cơ chế do Liên minh Châu Âu ( EU) thiết lập nhằm đánh thuế carbon lên hàng hóa nhập khẩu vào thị trường EU, đảm bảo rằng hàng hóa sản xuất bên ngoài EU không được hưởng lợi từ việc phát thải cao hơn tiêu chuẩn của EU.CBAM được thiết lập với mục tiêu ngăn chặn hiện tượng rò rỉ carbon trong hoạt động sản xuất toàn cầu. Bởi lẽ nếu không có cơ chế này, các doanh nghiệp có thể dễ dàng chuyển dây chuyền sản xuất ra ngoài EU để tránh những quy định khắt khe về phát thải. Do đó, CBAM đóng vai trò như một rào cản hiệu quả bằng cách đánh thuế carbon đối với hàng nhập khẩu có mức phát thải cao.

Bên cạnh đó, cơ chế này còn hướng tới việc thúc đẩy giảm phát thải trên phạm vi toàn cầu. Cụ thể, CBAM tạo ra động lực khuyến khích các quốc gia ngoài EU áp dụng các tiêu chuẩn sản xuất bền vững hơn, từ đó góp phần đáng kể vào nỗ lực chung nhằm giảm thiểu phát thải khí nhà kính toàn cầu.

2. Định giá” carbon tại biên giới: 75,36 Euro là con số thực tế

Một trong những bước tiến quan trọng nhất trong quý đầu năm 2026 là việc Ủy ban châu Âu (EC) công bố giá chính thức của Chứng chỉ CBAM cho quý 1/2026. Theo thông báo ngày 7 tháng 4 năm 2026, mức giá 75,36 Euro /tấn chỉ áp dụng cho các sản phẩm CBAM xuất khẩu sang EU trong quý đầu tiên 

Cơ chế định giá minh bạch:

• Cơ sở giá: Giá chứng chỉ CBAM được thiết kế để phản ánh giá của hạn ngạch trong Hệ thống Giao dịch Khí thải EU (EU ETS). Cụ thể, nó dựa trên giá đấu giá bình quân gia quyền hàng tuần của EU Allowances (EUAs) .
• Lộ trình điều chỉnh: Trong năm 2026, EC sẽ công bố bốn mức giá theo quý. Tuy nhiên, bắt đầu từ năm 2027, giá sẽ được cập nhật hàng tuần để phản ánh độ biến động cao của thị trường carbon .
• Thời điểm thanh toán: Mặc dù hàng nhập khẩu từ năm 2026 đã phát sinh nghĩa vụ, các nhà nhập khẩu sẽ bắt đầu mua và nộp chứng chỉ từ tháng 2 năm 2027 

3. Tác động tài chính cụ thể đến hàng hóa: Nhôm và Thép chịu áp lực lớn

CBAM không đánh thuế đồng nhất mà dựa trên cường độ phát thải của sản phẩm. Dữ liệu từ các nước xuất khẩu lớn cho thấy mức độ ảnh hưởng chênh lệch đáng kể, đặc biệt là khi sử dụng “giá trị mặc định” (mức phạt) so với “giá trị thực tế”.

Trường hợp cụ thể ngành Nhôm (Mã HS 7601):
Đối với nhôm thô không hợp kim, chi phí CBAM tại biên giới EU dao động rất lớn tùy theo quốc gia xuất xứ, dựa trên dữ liệu về lưới điện và công nghệ sản xuất:

• Trung Quốc: Nhà nhập khẩu sẽ phải chịu chi phí lên tới 144,13 Euro/tấn (sử dụng giá trị mặc định) .
• Nga: Khoảng 74,50 Euro/tấn .
• Ấn Độ: Khoảng 50,46 Euro/tấn .
• Canada: Khoảng 57,92 Euro/tấn .
• Thổ Nhĩ Kỳ: Mức thấp hơn đáng kể, khoảng 36,37 Euro/tấn .

Trường hợp cụ thể ngành Thép (HRC – Thép cuộn cán nóng):
Với sản phẩm thép sản xuất theo lò cao (BF/BOF), chênh lệch chi phí thậm chí còn gây sốc hơn:

• Ấn Độ: Mức chi phí lên tới 254,13 Euro/tấn (cao nhất trong nhóm) do phụ thuộc nhiều vào than đá .
• Algeria: Khoảng 148,03 Euro/tấn .
• Thổ Nhĩ Kỳ: Khoảng 100,55 Euro/tấn .
• Việt Nam: Khoảng 94,14 Euro/tấn

4. Dòng chảy thương mại và dữ liệu thực tế

Sau tuần đầu tiên thực thi (1-7/1/2026), Cơ quan Hải quan EU đã ghi nhận những số liệu vận hành đầu tiên, cho thấy quy mô của cơ chế này:

• Khối lượng hàng hóa: Hơn 1,66 triệu tấn hàng hóa thuộc diện CBAM đã được kê khai trong kỳ báo cáo đầu tiên (từ 1-6/1) .
• Chủ thể tham gia:hơn 12.000 doanh nghiệp đã nộp đơn xin cấp phép CBAM, trong đó hơn 4.100 doanh nghiệp đã được cấp phép khai báo. 
• Các nước chịu ảnh hưởng lớn nhất: Các nước xuất khẩu có tỷ trọng hàng hóa bị ảnh hưởng nhiều nhất trong tuần đầu bao gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Quốc, Ấn Độ, Canada, Đài Loan (Trung Quốc) và Việt Nam 

5. Rào cản kỹ thuật: Cuộc chiến giữa “Giá trị thực tế” và “Giá trị mặc định”

Doanh nghiệp xuất khẩu có hai lựa chọn để kê khai: sử dụng giá trị phát thải mặc định của EU (thường rất cao) hoặc giá trị thực tế được kiểm toán. Việc lựa chọn này mang tính sống còn về tài chính.

• Chi phí gia tăng theo thời gian: Để thúc đẩy minh bạch, CBAM sẽ áp dụng mức phạt tăng dần đối với việc sử dụng giá trị mặc định: 10% vào năm 2026, 20% vào năm 2027 và 30% vào năm 2028 .
• Khó khăn trong xác thực: Để được sử dụng “giá trị thực tế”, doanh nghiệp cần có bên thứ ba được EU công nhận tiến hành kiểm toán tại chỗ. Nếu không có báo cáo hợp lệ, lô hàng có thể bị từ chối nhập cảnh hoặc chậm trễ nghiêm trọng .

6. Mở rộng phạm vi sau năm 2028: Khi CBAM “thấm sâu” vào chuỗi giá trị

Từ năm 2028, CBAM sẽ được mở rộng đáng kể từ các sản phẩm cơ bản (thép, nhôm thô) sang các sản phẩm trung gian và hạ nguồn. 

• Số lượng sản phẩm bổ sung: Dự kiến thêm khoảng 180 sản phẩm từ năm 2028 .
• Danh mục chịu ảnh hưởng: Các ngành như linh kiện ô tô, máy móc công nghiệp, thiết bị gia dụng (máy giặt, tủ lạnh) và đồ nội thất kim loại sẽ nằm trong tầm ngắm.
• Ví dụ điển hình: Một chiếc máy giặt (chứa khoảng 60% thép và 5% nhôm) sẽ không còn được nhập khẩu tự do về mặt carbon nữa; nhà sản xuất sẽ phải trả phí CBAM dựa trên tổng lượng phát thải của khối thép và nhôm cấu thành nên nó

Kết luận 

CBAM đánh dấu bước chuyển từ toàn cầu hóa dựa trên chi phí sang toàn cầu hóa dựa trên carbon. Trong trật tự mới này, phát thải không còn là ngoại tác  mà là trung tâm của cạnh tranh.